توضیح مختصری درباره آیات محکم، متشابه، ناسخ و منسوخ در قرآن

سوال:

منظوراز آیات محکم و متشابه و آیات ناسخ و منسوخ در قرآن کریم چیست؟

پاسخ:

آیات متشابه به آیاتی گفته می‌شود که معانی مختلفی از آن‌ها فهمیده می‌شود و بیان معنای دقیق آن‌ها فقط بر عهدهٔ پیامبر یا اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است.
آیات محکم آیاتی هستند که مطلب در آن‌ها به‌صراحت بیان شده و کسی نمی‌تواند برداشت یا تفسیری خلاف معنای آن ارائه دهد.

اما «ناسخ و منسوخ» با «محکم و متشابه» تفاوت دارد.
گاهی آیه‌ای نازل می‌شد و حکمی را بیان می‌کرد و پس از مدتی، آیهٔ دیگری نازل می‌شد که حکم آیهٔ قبلی را نسخ می‌کرد؛ یعنی آن حکم را از اعتبار ساقط می‌نمود.

در این حالت، آیهٔ اول «منسوخ» و آیهٔ دوم «ناسخ» نامیده می‌شود.
برای مثال، خداوند در قرآن فرمان داد هر کسی که می‌خواهد به‌صورت خصوصی با پیامبر سخن بگوید، باید پیش از آن صدقه بدهد. چهار روز از این حکم گذشت و کسی جز امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به این فرمان عمل نکرد و دیگران برای آنکه صدقه ندهند، اساساً با پیامبر به‌صورت خصوصی سخن نگفتند. پس از آن، آیهٔ دیگری نازل شد و این حکم را برداشت.

این آیه نازل شد:

سورهٔ مجادله
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نَٰجَيْتُمُ ٱلرَّسُولَ فَقَدِّمُواْ بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَىٰكُمْ صَدَقَةً ذَٰلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَأَطْهَرُۚ فَإِن لَّمْ تَجِدُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ (١٢)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که می‌خواهید با رسول خدا نجوا کنید (و سخنان درگوشی بگویید)، پیش از آن صدقه‌ای (در راه خدا) بدهید؛ این برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است، و اگر توانایی نداشته باشید، خداوند غفور و رحیم است.

و پس از چهار روز:

سورهٔ مجادله
ءَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُواْ بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَىٰكُمْ صَدَقَٰتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُواْ وَتَابَ ٱللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٣)

آیا ترسیدید که از دادن صدقات پیش از نجوا خودداری کردید؟ اکنون که این کار را انجام ندادید و خداوند توبهٔ شما را پذیرفت، نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید، و بدانید خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

اما آیات محکم:

سورهٔ بقره
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما مقرر شده است، همان‌گونه که بر کسانی که پیش از شما بودند مقرر شده بود، تا پرهیزگار شوید.

و اما آیات متشابه:

سورهٔ نساء
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلْأَمْرِ مِنكُمْۖ فَإِن تَنَٰزَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْآخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٥٩)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید و پیامبر را اطاعت کنید و اولی‌الامر از میان خودتان را. و هرگاه در چیزی نزاع کردید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید، اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید. این کار برای شما بهتر و از نظر عاقبت نیکوتر است.

در این آیه، «اولی‌الامر» به معنای صاحبان امر است، اما این‌که آنان چه کسانی هستند، توسط رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) مشخص شده است.