پرسش:
در زیارت خانم حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) میخوانیم سلام بر تو ای کسی که خداوند امتحانت کرد قبل از اینکه خلقت کنه و تو را در این امتحان صابر یافت.این امتحان که قبل از عالم خلق بود چه امتحانی بود؟ و چرا میفرماید که خداوند تو را صابر یافت،نه موفق و یا هر وصف دیگری؟
پاسخ:
در چند زیارت مخصوص حضرت فاطمه (س) این جمله وارد شده که:
سلام بر تو ای امتحانشدهای که خداوند تو را امتحان نمود قبل از آنکه خلقت کند و تو را صابر یافت.
از این جمله و جملاتی مانند آن که چند نمونه در ذیل میآید، معلوم میشود که قبل از خلق هم برای عالم وجود مراتبی است.
یعنی خداوند قبل از آنکه خلق کند، مخلوقات را در مراتبی از ایجاد سیر داده و بعد آنها را به عرصهی خلق وارد کرده است.
خلق و امر در قرآن
خداوند در قرآن میفرماید:
لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ. (۵۴ اعراف)
خلق و امر برای اوست و خداوند مبارک است که پروردگار عالمیان است.
از این آیه فهمیده میشود که آفریدگان خداوند دو صورت کلی دارند: صورت خلقی و صورت امری.
یعنی آفریدگانی که خداوند آنها را ساخته اما مخلوق نیستند و البته خالق هم نیستند، بلکه مربوط به مرتبهای هستند که به آن عالَم امر گفته میشود.
روایت حضرت امام صادق (ع) درباره قرآن
به این روایت دقت نمایید:
از حضرت امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که ایشان فرمودهاند:
«قرآن، کلام خداست که حادثِ غیرمخلوق است و در ازل با خداوند نبوده است. خداوند، برتر و بالاتر از این است که در ازل، چیزی با او باشد. خداوند عزّوجلّ بود، در حالی که هیچ چیزِ شناخته و ناشناختهای وجود نداشت. خداوند وجود داشت در حالی که او متکلّم و مرید و متحرّک و فاعل نبود. بلندمرتبه و عزیز است خداوند ما. همهی این صفات، مقارن حدوث فعل از خداوند، حادث میشوند. قرآن، کلام خدا و غیرمخلوق است و در آن، خبر کسانی آمده است که پیش از شما بودند و پس از شما خواهند بود. از خداوند بر محمد، رسول او، نازل شده است.»
(تفسیر عیاشی، ص ۲۱۵)
در کلام امام صادق (ع) دقت نمایید که فرمودند: قرآن مخلوق نیست.
آیه سوره کهف درباره شاهد بودن مخلوقات
حال به این آیه دقت کنید:
سوره کهف:
مَّآ أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ ٱلْمُضِلِّينَ عَضُدًا (۵۱)
من هرگز آنها را به هنگام آفرینش آسمانها و زمین، و نه به هنگام آفرینش خودشان، حاضر نساختم و من هیچگاه گمراهکنندگان را دستیار خود قرار نمیدهم.
غیر از آنکه این آیه در مورد شیاطین است، مطلب دیگری که از این آیه فهمیده میشود این است که موجوداتی بودند که قبل از خلقت آسمان و زمین حضور داشتند.
مثلاً بیتالمعمور که در واقع باطن کعبه است، طبق روایات ما پنجاه هزار سال قبل از خلقت آسمان و زمین خلق شده است.
پیمان خداوند با ولایت علی (ع) در عالم ذر
روی الخوارزمیّ فی مناقبه عن ابن عبّاس قال: قال رسول اللَّه (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ):
… علیٌّ أَخوهُ وَوَلِيُّ اللَّهِ. أُخِذَت وِلَايَتُهُ عَلَى الذَّرِّ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بِأَلْفِي عَامٍ..
یعنی رسول خدا فرمود: … و خداوند در عالم ذر از همه ولایت علی را پیمان گرفته است، دو هزار سال قبل از خلق آسمان و زمین.
در این روایت تصریح دارد که موجوداتی قبل از خلق آسمانها و زمین وجود داشتند و همینکه از آنها پیمان گرفته شده، معلوم است که در آن عالم که از آن تعبیر به ذر میشود هم مورد امتحان و تکلیف واقع میشدند.
طبق روایات ما خداوند تمام روحها را قبل از خلق کردن ظاهر خلقی آنها، آفریده بود که از آن به عالم ذر اولی نام برده میشود و بعد آسمانها و زمین را خلق نمود.
امتحان حضرت زهرا (س) قبل از خلقت
پس در زیارت حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) میخوانیم:
خداوند تو را قبل از آنکه تو را خلق کند امتحان نمود، یعنی هنوز در عالم امر بودی و صورت خلق به تو نداده بود، امتحانت نمود و تو را صابر یافت.
عالم امر چیست؟
همانگونه که از نام این مرتبه از وجود معلوم است، یعنی عالم فرمان و دستور.
عالم امر، چنانچه از آیه مذکور گذشت، عالمی است غیر از عالم خلق و به صراحت خداوند این عالم خلق را به هفت طبقه آسمان و هفت طبقه زمین تقسیم مینماید.
سوره طلاق:
ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَٰاوَٰتࣲ وَ مِنَ ٱلْأَرْضِ مِثْلَهُنَّۖ يَتَنَزَّلُ ٱلْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءࣲ قَدِيرٌ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا (۱۲)
خداوند همان کسی است که هفت آسمان را آفرید، و از زمین نیز همانند آنها (هفت طبقه) را؛ فرمان او در میان آنها پیوسته فرود میآید تا بدانید خداوند بر هر چیز تواناست و اینکه علم او به همه چیز احاطه دارد.
پس از جانب خداوند امر (فرمان و دستور) در عالم خلق نازل میشود، یعنی عالم امر، عالم فرماندهی عالم است که عالم خلق تحت این فرماندهی مدیریت میشود.
صاحبان امر و ارواح در عالم امر
حال به این آیه دقت نمایید:
سوره نساء:
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا أَطِيعُوا ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا ٱلرَّسُولَ وَأُولِي ٱلْأَمْرِ مِنكُمْۖ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءࣲ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْآخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيْرࣱ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (۵۹)
اى کسانی که ایمان آوردهاید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و صاحبان امر را که از میان شما هستند، و هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارید. این برای شما بهتر، و عاقبت و پایانش نیکوتر است.
طبق روایات متعدد شیعه، اولواالامر (صاحبان دستور) اهلبیت پیامبرند (صلواتاللهوسلامهعلیهم) و چنانچه گذشت، خداوند از ارواح قبل از خلق آسمان و زمین بر ولایت امیرالمؤمنین (لیهالسلام) پیمان گرفته است، پس این اتفاق در عالم امر افتاده است، چون مخاطب خداوند در این پیمان گرفتن ارواح، عالم بودند و اگر ارواح بودند، پس باید این اتفاق در عالم امر بوده باشد، چون خداوند در قرآن میفرماید:
سوره اسراء:
وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (۸۵)
و از تو درباره «روح» سؤال میکنند، بگو: روح از فرمان پروردگار من است و جز اندکی از دانش، به شما داده نشده است.
پس چون ارواح کارشان فرماندهی و مدیریت ابدان است، از مرتبه امر ساخته شدهاند که توانایی این کار را داشته باشند.
بازگشت به زیارت حضرت زهرا (س) و صبر
حال به جملهی زیارت حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) برمیگردیم:
سلام بر تو ای امتحانشده که خدا تو را امتحان نمود قبل از آنکه خلقت کند و تو را به خاطر آنچه که امتحان شدی صابر یافت.
معلوم است این امتحان در زمانی بوده که خداوند روح آن حضرت (س) را قبل از خلق آسمان و زمین آفریده بوده و در آن زمان آن حضرت (س) مورد امتحان واقع شد و منتخب خداوند گردید.
اما اینکه کلمهی صبر در زیارت آن حضرت آمده، اشاره به نوع امتحان دارد، زیرا در بعضی از امتحانات و آزمایشها میزان، صبر و تحمل است، چون با صبر میتوان به پیروزی رسید و نه با جنگ و نه حمله و نه سکون و …
در میان امتحانات، سختترین نوع امتحان، امتحان به صبر است. پس نوع امتحان حضرت از ابتدای آفرینش به سختترین امتحان بوده و در آن امتحان برگزیده شد.
خوب است بدانیم که کلمهی صبر به زمین سنگریزه گویند و علت اینکه تحمل سختی در زبان عرب به صبر نامیده شد، این است که کسی که باید بر مشکلی شکیبا باشد، مانند کسی است که بر روی سنگریزهها قرار دارد و تحمل میکند؛ به همین خاطر است که صبر را صبر نامیدند.
