پرسش:
در مورد آیهی ۱۵۹ سورهی آلعمران توضیح بفرمایید:
فَبِما رَحمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُم ۖ وَلَو كُنتَ فَظًّا غَليظَ القَلبِ لَانفَضّوا مِن حَولِكَ ۖ فَاعفُ عَنهُم وَاستَغفِر لَهُم وَشاوِرهُم فِي الأَمرِ ۖ فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَكَّل عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ المُتَوَكِّلينَ﴿۱۵۹﴾
آیا این آیه در مورد نحوهی امر به معروف است، یا بر اساس عبارت «وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» تذکری دربارهی اخلاق و رفتار والیان و حُکّام دارد؟
در صحبتهای خود فرموده بودید که پیامبر اکرم (ص) در مواجهه با گناه با شدت و عصبانیت برخورد میکردند. این رویکرد چگونه با آیهی مذکور قابل تطبیق است؟
همچنین، ارتباط این آیه با آیهی «أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ» چگونه تبیین میشود؟
با تشکر
پاسخ:
ترجمهی آیه:
پس به سبب رحمتی از جانب خدا، با آنان نرمخو شدی، و اگر تُندخو و سختدل بودی، قطعاً از پیرامون تو پراکنده میشدند. پس، از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کارها با آنان مشورت کن؛ و چون تصمیم گرفتی، بر خدا توکل نما، که همانا خداوند توکلکنندگان را دوست دارد. (سورهی آلعمران، آیهی ۱۵۹)
توضیح:
این آیه بهروشنی به اخلاق عمومی پیامبر (ص) در برخورد با مؤمنان اشاره دارد و نشان میدهد که نرمخویی و مهربانیِ ایشان، عامل مهمی در جذب مردم و حفظ اتحاد آنان بوده است. خداوند در این آیه تصریح میکند که اگر پیامبر (ص) برخوردی خشن و تندخو میداشت، مردم از اطراف ایشان پراکنده میشدند.
اما این موضوع ارتباطی با کفار ندارد، زیرا پیامبر (ص) در برابر آنان نرمخو نبود، بلکه همانگونه که در آیهی «أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ» آمده است، در مواجهه با کفار، برخوردی سختگیرانه داشتند.
در مورد گناهکاران، باید تفکیک قائل شد:
۱. کسی که آشکارا گناه میکرد: پیامبر (ص) در برابر چنین فردی مهربان نبودند و روایتهای متعددی در این زمینه نقل شده که نشان میدهد ایشان در برابر گناه علنی، واکنش قاطعانهای نشان میدادند.
۲. کسی که از گناه پشیمان میشد و واقعاً توبه میکرد: در چنین حالتی، پیامبر (ص) برای او طلب آمرزش میکردند و از خداوند درخواست مغفرت مینمودند.
بنابراین، میان اخلاق پیامبر (ص) در برخورد با مؤمنان، شدت عمل در برابر کفار، و رفتار ایشان با گناهکاران، تناقضی وجود ندارد، بلکه هرکدام در جایگاه خود حکمت خاصی دارد.
