اسراف از منظر دین

سؤال:
سلام حاج آقا، ببخشید، ممکن است در مورد این حدیث توضیح بفرمایید؟
مرز اسراف، قناعت و تجمل‌گرایی را نیز تعریف می‌فرمایید؟

اسحاق بن عمار می‌گوید: از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدم: آیا رواست که مؤمن ده پیراهن داشته باشد؟ فرمود: آری. پرسیدم: بیست پیراهن چطور؟ فرمود: آری، اینها اسراف نیست، بلکه اسراف آن است که پیراهن آبرودار و مناسب برای مهمانی و مجالس رسمی را به عنوان پیراهن کار قرار دهی.
(مفاتیح الحیات)
امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند:
«بخرید، گرچه گرانبها باشد، زیرا رزق و روزی با خرید فرود می‌آید.»
(کافی، ج۵، ص۱۵۰؛ من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۲۶۸)

پاسخ:
اسراف:
خود روایت مرز را مشخص کرده است، یعنی اگر مالی را در غیر جایگاه مناسب آن مصرف کنیم و در جایی پست‌تر و پایین‌تر به کار بگیریم، اسراف است.
برای مثال، برخی از بانوان برای شرکت در یک مجلس عروسی لباسی تهیه می‌کنند و تنها چند ساعت در آن مجلس می‌پوشند. سپس می‌گویند: «این لباس را یک یا دو بار پوشیده‌ام و دیگر در مجالس نباید بپوشم»، پس آن را در مهمانی‌های دورهمی معمولی می‌پوشند تا کهنه شود. این کار اسراف است.
خداوند در قرآن می‌فرماید:
وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ
«و اسراف‌کنندگان، هم‌نشینان آتش‌اند.» (سوره غافر، آیه ۴۳)
تبذیر:
برخی از رفتارها از اسراف نیز بدتر است و در دسته‌ی «تبذیر» قرار می‌گیرد.
تبذیر یعنی دور ریختن و هدر دادن اموال بدون مصرف صحیح.
برای مثال، برخی افراد هنگام شستن دست‌های خود، شیر آب را تا انتها باز می‌کنند و درحالی‌که مشغول مالیدن مواد شوینده به دستان خود هستند، آب بدون استفاده هدر می‌رود. این کار تبذیر است.
خداوند در قرآن می‌فرماید:
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا
«به‌درستی که تبذیرکنندگان، برادران شیطان‌هایند و شیطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.» (سوره اسراء، آیه ۲۷)
تجمل:
تجمل یعنی هزینه کردن صرفاً برای خودنمایی و به رخ دیگران کشیدن.
برای مثال، کسی که می‌تواند خودرویی با تمامی شرایط لازم برای امنیت و راحتی تهیه کند، اما به دلیل نمایش ثروت و تفاخر، خودرویی با قیمت بالاتر خریداری می‌کند، دچار تجمل‌گرایی شده است. این امر در تهیه‌ی خانه و لباس نیز صادق است.
پس تا زمانی که بحث آبرو، راحتی و زیبایی مطرح است، هزینه کردن اشکالی ندارد، اما هنگامی که هدف، نمایش و فخرفروشی باشد، این کار تجمل محسوب می‌شود.
قناعت:
قناعت یعنی خرج کردن به اندازه‌ی نیاز، راحتی و آبرو، بدون انجام مخارج غیرضروری.
برای مثال، فردی که توانایی تأمین کامل مخارج زندگی خود را ندارد اما علاقه زیادی به خرید لباس دارد و هر بار برای خود لباس جدیدی تهیه می‌کند و در توجیه آن می‌گوید: «از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که داشتن ۲۰ لباس اسراف نیست»، چنین فردی اهل قناعت نیست.
پس می‌توان گفت که قناعت در زندگی افراد، امری نسبی است و معنای آن بستگی به شرایط مالی و عرف جامعه دارد.
قرار دادن خانواده در تنگنا، قناعت نیست بلکه خساست محسوب می‌شود.
همچنین، تفریحاتی مانند خرید شیرینی و بستنی، یا سفر رفتن، جزء ضروریات زندگی به شمار می‌رود و نباید آنها را ترک کرد.