سؤال:
در کتاب علل الشرائع، باب ۵۴، حدیثی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که از ایشان پرسیدند: آیا کنیز در نماز باید سر خود را بپوشاند؟ آن حضرت فرمودند: «او را بزنید که سرش را نپوشاند تا زن آزاده از کنیز ممتاز گردد.» لطفاً درباره این روایت توضیح دهید.
جواب:
در زمان خلافت عمر بن خطاب، این حکم که زن کنیز در نماز مختار است که سر خود را بپوشاند یا باز بگذارد، از سوی او تعمیم داده شد و پوشاندن سر برای کنیزان بهکلی ممنوع گردید. تا جایی که اگر کنیزی با پوشش سر ظاهر میشد، او را با شلاق میزدند.
این در حالی است که آیات مربوط به حجاب، خطاب به زنان بهطور کلی نازل شده است. جالب آنکه، به دلیل مشکلات و مفاسدی که در همان زمان در جامعه پدید آمد، این دستور عمر بعداً لغو گردید و حتی علمای اهل سنت نیز آن را رد کردند. آنان در مقام توجیه، گفتند که حکم او شرعی نبوده، بلکه صرفاً یک تصمیم سیاسی بوده است.
علمای شیعه این دستور را کاملاً مخالف حکم قرآن، عقل، و عفت عمومی جامعه دانسته و این دسته از روایات را یا مردود شمرده یا بر اساس تقیه اهلبیت (علیهمالسلام) تفسیر کردهاند.
در خصوص حکم کشف حجاب در نماز، فقهای شیعه کنیز را در این امر مخیّر دانستهاند. آنان پوشش در نماز را برای کنیزان مستحب دانستهاند، مشروط بر اینکه نامحرمی حاضر نباشد.
آنچه از روایات فهمیده میشود این است که زنان آزاده، چهره خود را میپوشاندند، درحالیکه کنیزان در این امر اجباری نداشتند. بغوی در تفسیر خود روایتی نقل میکند که:
«روزی کنیزکی که روی خود را پوشیده بود، از برابر دیدگان عمر، خلیفه دوم، عبور کرد. عمر به او دشنام داد و با شلاق به او ضربه زد و گفت: آیا خود را شبیه زنان آزاد کردهای؟!»
در زمان پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله)، کنیزان در این مسئله مختار بودند، اما این روش بهوسیله عمر بن خطاب تغییر یافت و تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز ادامه پیدا کرد.
حال به این روایات دقت کنید:
۱. از امام باقر (علیهالسلام) پرسیدم: آیا کنیز هم باید سر خود را بپوشاند و نماز بخواند؟ آن حضرت فرمود: «بر کنیز واجب نیست که مقنعه بر سر کند.»
۲. بیهقی از انس بن مالک چنین نقل کرده است: «کنیزان عمر بن خطاب در حالی به ما خدمت میکردند که موهایشان پیدا بود و بر سینههایشان ریخته بود.» این روایت نشان میدهد که عمر، این حکم را از نماز فراتر برده و آن را در تمام حالات اجرا میکرد.
۳. از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که زدن کنیزان را به دیگران نسبت دادهاند. ابی خالد قماط میگوید که از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم: آیا کنیز باید سر خود را (در نماز) بپوشاند؟ آن حضرت فرمودند:
«اگر خواست، میتواند بپوشاند و اگر نخواست، میتواند نپوشاند (مخیّر است). شنیدم که پدرم میفرمود: این کنیزان زده میشدند و به آنان گفته میشد که خود را شبیه زنان آزاد نکنید.»
در این روایت، امام صادق (علیهالسلام) از قول پدرشان، امام باقر (علیهالسلام)، نقل میکنند که در زمانهای گذشته، یعنی در دوران خلافت عمر بن خطاب، کنیزان را میزدند تا از حجاب زنان آزاد پیروی نکنند. این نقل، در واقع بیانگر نکوهش و مذمت این رفتار از سوی امام باقر (علیهالسلام) است.
منابع:
بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج ۳، ص ۶۶۴، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
عمر بن عبدالعزیز کتب: أن لا تلبس أمة خماراً و لا یتشبهن بالحرائر؛ ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: عطا، محمد عبدالقادر، ج ۵، ص ۲۹۶، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۳، ص ۳۹۴، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، محقق: عطا، محمد عبدالقادر، ج ۲، ص ۳۲۰، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، ۱۴۲۴ق.
«عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(ع) عَنِ الْأَمَةِ أَ تُقَنِّعُ رَأْسَهَا قَالَ إِنْ شَاءَتْ فَعَلَتْ وَ إِنْ شَاءَتْ لَمْ تَفْعَلْ سَمِعْتُ أَبِی یَقُولُ کُنَّ یُضْرَبْنَ فَیُقَالُ لَهُنَّ لَا تَشَبَّهْنَ بِالْحَرَائِرِ»؛ همان، ص ۴۱۲.
