در چند آیه در قرآن خداوند به رسول خود (صلیاللهعلیهوآله) دربارهٔ قیامت میفرماید: «از تو پرسیدند، بگو خدا میداند.» با توجه به اینکه این بزرگواران علم «ما کان و ما یکون» دارند، آیا واقعاً خداوند این علم را به ایشان نداده است یا برداشت نادرستی از آیات صورت گرفته است؟
برای پاسخ به این پرسش، چند آیه را مرور میکنیم:
۱. ﴿وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ﴾ (النحل: ۲۱)
و کسانی که معبودهایی را که به جای خدا میپرستند، چیزی را نمیآفرینند بلکه خودشان ساخته میشوند، مردگانی هستند نه زندگان و نمیدانند چه زمانی برانگیخته خواهند شد.
۲. ﴿قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ﴾ (النمل: ۶۵)
بگو: در آسمانها و زمین هیچکس جز خدا غیب را نمیداند، و آنان آگاهی ندارند که چه زمانی برانگیخته خواهند شد.
۳. ﴿يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾ (الأعراف: ۱۸۷)
همواره از تو دربارهٔ قیامت میپرسند که وقوع آن چه وقت است؟ بگو: دانش آن فقط نزد پروردگار من است، جز او آن را در زمان معیّنش آشکار نمیسازد؛ بر آسمانها و زمین سنگین و دشوار است و جز بهطور ناگهانی بر شما نمیآید. آنگونه از تو میپرسند که گویی تو نسبت به وقت وقوع آن کنجکاوی شدیدی داری. بگو: دانش آن فقط نزد خداست، ولی بیشتر مردم نمیدانند.
۴. ﴿يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا﴾ (الأحزاب: ۶۳)
مردم از تو دربارهٔ رستاخیز میپرسند، بگو: علم آن فقط نزد خداست و تو چه میدانی؟ شاید رستاخیز نزدیک باشد.
دقت در آیات
در آیهٔ اول، نداشتن علم به قیامت را به کفار نسبت داده است.
در آیهٔ دوم، میفرماید: در آسمان و زمین کسی غیب نمیداند جز خداوند و نمیداند که چه زمانی مبعوث میگردد. در این آیه اشاره دارد که چون از غیب بیاطلاعاند، از زمان وقوع قیامت نیز بیخبرند. اما از آنجا که هیچ عمومیتی نیست مگر آنکه استثنایی هم دارد، خداوند در آیات ۲۶ و ۲۷ سورهٔ جنّ میفرماید:
﴿عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا﴾
داناى غیب است و هیچکس را بر غیب خود آگاه نمیسازد، مگر پیامبرانی را که برگزيده است، پس نگهبانانی از پیشرو و پشتسرشان برای آنان میگمارد.
این آیات تصریح دارند که پیامبران برگزیدهٔ خداوند علم غیب دارند و در نتیجه از زمان قیامت نیز آگاهاند.
در روایتی از حضرت فاطمهٔ زهرا (سلاماللهعلیها) آمده است که به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند:
«اُدنُ مِنّی اُخبِرْکَ بِما کانَ وَ ما یَکونُ وَ ما لَم یَکُنْ إِلی یَومِ القِیامَةِ»
نزد من بیا تا تو را از آنچه که بوده، آنچه که هست و آنچه که هنوز واقع نشده تا روز قیامت آگاه کنم.
این سخن حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) نشان میدهد که ایشان تا روز قیامت از همهچیز آگاه است. پس اگر تا یک روز قبل از قیامت را بداند، بدین معناست که به زمان قیامت نیز علم دارد.
در آیهٔ سوم، علم به زمان وقوع قیامت را مختص به خداوند میداند؛ اما با توجه به آیات و روایات پیشین روشن میشود که کسانی که خداوند آنها را بر علم خاص خود آگاه ساخته است، آنها نیز از علم غیب برخوردارند.
در زیارت جامعهٔ کبیره خطاب به اهلبیت (علیهمالسلام) میخوانیم:
«وَ عَیْبَةَ عِلْمِهِ»
و شما ظرف علم خداوند هستید.
این عبارت بدین معناست که هر آنچه علم خداوند است، در نزد شما اهلبیت (علیهمالسلام) نیز وجود دارد. بنابراین، اینکه خداوند در قرآن میفرماید: «إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ» (علم قیامت فقط نزد خداست)، با این حقیقت که پیامبران و اولیای الهی نیز بدانند، منافاتی ندارد؛ زیرا آنها عالم به علم غیب هستند و علم خداوند نزد آنان است.
در آیهٔ چهارم نیز باید به همین نکته توجه داشت. خداوند نمیفرماید: «ای پیامبر، تو نمیدانی» بلکه میفرماید: «وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا» (تو چه میدانی؟ شاید قیامت نزدیک باشد).
پس روشن شد که “علم غیب” مختص به خداست، اما کسانی که از برگزیدگان الهی هستند نیز از این علم بهرهمندند.
