سؤال:
در مورد علم توضیح دهید که از منظر اسلام به چه چیزی علم گفته میشود و آیا آنچه اکنون در دنیا بهعنوان علم شناخته میشود، علم محسوب میشود یا خیر؟
پاسخ:
در دین اسلام، علم تنها به دانشی اطلاق میشود که در راستای دین و خداشناسی باشد. به این روایت توجه کنید:
عن أَبِي الحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) المَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَةٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ، فَقَالَ: مَا هَذَا؟ فَقِيلَ: عَلَّامَةٌ، قَالَ: وَ مَا العَلَّامَةُ؟ قَالُوا: أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْسَابِ العَرَبِ وَ وَقَائِعِهَا، وَ أَيَّامِ الجَاهِلِيَّةِ، وَ بِالأَشْعَارِ وَ العَرَبِيَّةِ، فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): ذَاكَ عِلْمٌ لَا يَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ، وَ لَا يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ، ثُمَّ قَالَ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): إِنَّمَا العِلْمُ ثَلَاثَةٌ: آیَةٌ مُحْکَمَةٌ، أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ، أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ، وَ مَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ.
ترجمه: از امام موسی بن جعفر (علیهالسلام) روایت شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) وارد مسجد شد، درحالیکه گروهی از مردم گرداگرد شخصی حلقه زده بودند. حضرت پرسید: «این چیست؟» عرض کردند: «علامه است.» حضرت فرمود: «علامه چیست؟» عرض کردند: «او عالمی است که به علم انساب عرب، وقایع و حوادث آن، دوران جاهلیت و اشعار و داستانهای عربی آگاه است.»
حضرت فرمود: «این دانشی است که نادان بودن نسبت به آن زیانی ندارد و دانستن آن نیز سودی نمیبخشد.» سپس فرمود: «همانا علم، سه چیز است: ۱. آیات محکم ۲. واجبات عادلانه ۳. سنت برپا داشتهشده و باقی مطالب، دانستنش خوب است و موجب فضیلت انسان میشود، اما علم محسوب نمیشود.»
اما علما درباره جملات پایانی کلام رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) مطالبی فرمودهاند. خلاصه اینکه:
۱. آیه محکم یعنی آنچه از دلایل و نشانههای الهی واضح است و انسان بهراحتی آن را با عقل درک میکند. درواقع، جزو معقولات بوده و راه خداشناسی است که عقل آن را بهخودیخود درک میکند. این همان علم به اصول دین است.
۲. فریضه عادله یعنی علم به واجباتی که در تحقق عدالت و دور ماندن از فسق نقش مستقیم دارد. درواقع، همان رفتار و اخلاق پسندیدهای است که در اصطلاح به آن «علم اخلاق» گفته میشود.
- سنت قائمه به علم به آن دستوراتی گفته میشود که بهعنوان سنتهای اسلامی بیان شدهاند. درواقع، همان فروع دین است که در اصطلاح به این علم «علم فقه» میگویند.
از این کلام رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) آشکار شد که باقی داناییها دانستنش خوب و مایه فضیلت و برتری انسان است، اما علم محسوب نمیشود.
