سوال:
در قرآن، در آیتالکرسی، خداوند میفرماید: «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ»؛ یعنی در دین هیچ اجباری نیست. و باز کمی جلوتر در قرآن میفرماید: شخصی که از دین برگشت و مرتد شد اعلام شدنش در این مورد توضیح بدهید.
جواب:
سلام.
در زمان رسول خدا (ص)، عدهای از مسلمانان میخواستند به اجبار فرزندان خود را که بعضی یهودی و بعضی نصرانی بودند، مسلمان کنند. برای همین، آیه نازل شد که: «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَیُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى…»؛ یعنی در دین هیچ اکراه و اجبارى نیست. مسلماً راه هدایت از گمراهى روشن و آشکار شده است. پس هر کس به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان بیاورد، بیتردید به محکمترین دستگیره که گسستن ندارد، چنگ زده است.
معنای «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ» این است که در اصل پذیرش اسلام، هیچ اجباری وجود ندارد. در ادامه آیه، از جملهی «ایمان آوردن به خدا» فهمیده میشود که اکراه، منظور اکراه در ایمان آوردن است.
اما بعد از اینکه کسی مسلمان شد، عمل به دستورات اسلام واجب و اجباری است. زیرا مسلمان شدن به این معناست که اعتقاد در عقل و قلب فرد جای گرفته و آن را باور کرده است. این امر ممکن نیست مگر اینکه انسان با دلیل و منطق، دین اسلام را بفهمد. وقتی فرد ادعا میکند که اسلام را باور کرده، یعنی آن را از جانب خداوند میداند. و وقتی چیزی را از جانب خداوند بداند، عقل حکم میکند که نباید از امر و نهی خداوند سرپیچی کرد.
پس یکی از این دستورات خداوند، منع ارتداد است؛ یعنی کسی که اسلام را پذیرفت، دیگر حق بازگشت از آن را ندارد. زیرا قبول اعتقادات بر اساس عقل است. وقتی انسان با دلیل و عقل فهمید که دین اسلام حق است و دوباره بخواهد از آن برگردد، یعنی بر خلاف عقلش عمل کرده است. عمل بر خلاف عقل، نهتنها با دستورات اسلام، بلکه در همهی ادیان ممنوع است و با فطرت بشری نیز سازگار نیست. به همین دلیل، خداوند برای آن مجازات اعدام قرار داده است. زیرا بزرگترین گناه، خلاف عقل است و در میان خلافعقلها، از همه بزرگتر، مخالفت عقلی در اصل دین است. به همین دلیل، بزرگترین مجازات را دارد.
اما در صدر اسلام، یهودیان شهرت به علم و سواد داشتند. از این رو، عدهای از یهودیان نقشه کشیدند که علناً در حضور مسلمانان ادعای مسلمان شدن کنند و بعد از چند روز، علناً اعلام کنند که از دین اسلام برگشتهاند و پشیمان شدهاند. با این کار، میخواستند در دل مسلمانان شک بیفتد که اگر اسلام دین علمی و منطقی است، پس چرا یهودیان که آشنا به کتب آسمانی هستند، از اسلام برگشتهاند؟
خداوند برای اینکه چنین نقشههایی برای همیشه در تاریخ عملی نشود، حکم ارتداد را صادر فرمود. پس در واقع، این حکم جنبهی سیاسی دارد؛ زیرا ادعای برگشت علنی از اسلام، سبب ضعف عوامالناس در اعتقاداتشان میشود.
و اگر کسی از ایمانش که قلبی است برگردد، ولی اظهار نکند، مجازاتی در پی ندارد. بلکه اگر دوباره پشیمان شود و برگردد، آمرزیده میشود.
