سؤال:
روایتی هست مبنی بر اینکه پیامبر (ص) پیش از شهادتشان به امیرالمؤمنین (ع) فرمودند که قرآن را جمعآوری کند. پس از شهادت ایشان، حضرت علی (ع) قرآن را جمعآوری کردند و نزد ابوبکر بردند. ابوبکر زمانی که کتاب قرآن را باز کرد، با آیهای درباره ولایت مواجه شد، سپس کتاب را بست و گفت: «همین کتابی که نزد ماست، برای ما کافی است.»
زمانی که خلافت به عمر رسید، او دستور به کتابت قرآن داد. اما کاتب گفت: «قرآنی که نزد علی (ع) است، کاملتر است؛ من چگونه آن را بنویسم؟» با این حال، عمر با اصرار او را وادار به نوشتن کرد. پس از اتمام کار، از امام علی (ع) خواستند که قرآن خود را ارائه دهد، اما ایشان فرمودند: «زمانی که نیازی به آن ندیدید، دیگر آن را در اختیارتان نخواهم گذاشت.»
این قرآن در دست ائمه (ع) دستبهدست چرخید و اکنون نزد امام زمان (عج) است و در هنگام ظهور، به دست ما خواهد رسید. امام صادق (ع) نیز به مردم فرمودند: «شما به همین قرآن (فعلی) اکتفا کنید.»
اکنون این پرسش مطرح میشود که صحت این ماجرا تا چه اندازه است؟ و قرآن موجود چه تفاوتی با قرآنی که نزد امام زمان (عج) است، دارد؟ آیا قرآن کنونی آنقدر کامل نیست که پیامبر (ص) به امیرالمؤمنین (ع) فرمودند آن را جمعآوری کند؟
پاسخ:
سید مرتضی فرموده است:
«اخبار ضعیفهای را که خیال کردهاند صحیح است، قائل به تحریف ذکر کردهاند، اما با چنین روایاتی نمیتوان از قرآنی که صحت آن معلوم و قطعی است، روی گرداند.»
علامه مجلسی (قدس سره) نیز فرموده است:
«اخباری که درباره تحریف وارد شده، اخبار آحادند که نمیتوان در پیشگاه خدا قطع بر صحت آنها پیدا کرد. در نتیجه، روایات تحریف قرآن در شیعه نه متواتر است و نه مستفیض.»
بررسی روایتهای مربوط به تحریف قرآن
در مورد قرآن و اینکه برخی روایات اشاره به کم و زیاد شدن مطالب آن دارند، چند نکته را باید مدنظر داشت:
- عدم امکان قضاوت بر اساس یک یا دو روایت
نمیتوان تنها با استناد به یک یا دو روایت، نتیجهگیری کرد. بلکه باید مجموعهای از روایات مرتبط را بررسی کرد. - بررسی دلالت روایات بر تحریف
روایاتی که ادعای تحریف قرآن را مطرح میکنند، دقیقاً به چه نکتهای اشاره دارند؟ آیا منظور آنها تغییر در متن قرآن است یا حذف شأن نزول و تأویل آیات؟ - اعتبار سندی این روایات
آیا این روایات دارای اسناد معتبر هستند یا خیر؟ - نظر علمای شیعه در این زمینه
اکثر علمای شیعه چه نظری درباره تحریف یا عدم تحریف قرآن دارند؟ - وجود روایاتی مبنی بر عدم تحریف قرآن
آیا روایاتی که بر حفظ قرآن و عدم تحریف آن تأکید دارند، وجود دارند؟
جمعبندی روایات
با بررسی این روایات، مشخص میشود که آنچه بهعنوان تغییر در قرآن در برخی روایات مطرح شده، بیشتر به حذف شأن نزول، تأویل و تفسیر آیات اشاره دارد.
بهعنوان مثال، در روایتی از اصول کافی، کتاب الحجه، باب نکه و نتف، حدیث ۴ آمده است:
الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِاللّهِ (علیهالسلام):
فِی قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: “وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ” فِی وِلایَةِ عَلِیٍّ وَ الاْءَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ “فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً” هَکَذَا نَزَلَتْ.
ترجمه:
ابی بصیر از امام صادق (ع) در مورد این آیه قرآن نقل کرده است: “و هر کس از خدا و رسولش (در ولایت علی و ائمه بعد از او) اطاعت کند، پس به پیروزی و سعادتی بزرگ دست یافته است.” سپس امام فرمودند: «اینچنین نازل شده است.»
برخی گمان کردهاند که این روایت به تغییر الفاظ قرآن اشاره دارد، اما در واقع امام (ع) تأکید دارند که شأن نزول این آیه مربوط به ولایت علی (ع) بوده است.
ضعف سندی روایات تحریف
تقریباً تمام روایاتی که بر تحریف قرآن دلالت دارند، دارای سند ضعیف هستند. این احتمال وجود دارد که دشمنان اسلام، این روایات را جعل کرده باشند تا اعتبار قرآن را زیر سؤال ببرند.
تأکید بر حفظ حروف قرآن در روایات:
امام باقر (علیهالسلام) در نامهای به سعد الخیر نوشتهاند:
وَکَانَ مِن نَبْذِهِمُ الْکِتَابَ أَنْ أَقَامُوا حُرُوفَهُ وَحَرَّفُوا حُدُودَهُ …
ترجمه:
«یکی از روشهای کنار گذاشتن کتاب (قرآن) این بود که حروف آن را حفظ کردند، اما حدود آن را تحریف کردند.»
یعنی امام تصریح میکنند که عبارات قرآن محفوظ مانده است، اما در تطبیق آیات بر مصادیق آن سهلانگاری شده است.
قرآن در عصر ظهور
در برخی روایات آمده است که امام زمان (عج) قرآن را به همان شکلی که در صدر اسلام همراه با توضیحات و تأویل آن خوانده میشد، آموزش خواهد داد.
روایت از امام باقر (علیهالسلام):
إِذا قامَ قائمُ آلِ مُحَمَّدٍ (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) ضَرَبَ فُساطِیطَ لِمَنْ یُعَلِّمُ النَّاسَ الْقُرْآنَ عَلَى مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ جَلَّ جَلالُهُ فَأَصْعَبُ مَا یَکُونُ عَلَى مَنْ حَفِظَهُ الْیَوْمَ، لِأَنَّهُ یُخَالِفُ فِیهِ التَّأْلِیفَ.
ترجمه:
«هنگامی که قائم آل محمد (ص) قیام کند، خیمههایی برای آموزش قرآن برپا میکند تا آن را همانطور که خداوند نازل کرده، به مردم بیاموزند. اما این کار برای کسانی که قرآن کنونی را حفظ کردهاند، دشوار خواهد بود؛ زیرا از نظر تألیف متفاوت است.»
نظر برخی از علمای شیعه
علامه حسنزاده آملی:
«در قرآن کریم هیچگونه تحریفی صورت نگرفته است. این قرآن بین دفتین که اول آن فاتحه و آخر آن ناس است، همان قرآنی است که بر پیامبر (ص) نازل شده است.»
شیخ طوسی:
«روایاتی که ادعای نقصان و جابهجایی در آیات قرآن را دارند، اخبار آحادند و موجب علم و عمل نیستند. بهتر آن است که از آنها اعراض کرد و به آنها نپرداخت.»
نتیجهگیری
بر اساس روایات و دیدگاه علمای شیعه، قرآن موجود، همان قرآنی است که بر پیامبر (ص) نازل شده است. تغییرات مورد بحث در روایات، مربوط به حذف شأن نزول و تأویل آیات است، نه تغییر در متن قرآن.
