پاسخ به چند سوال در مورد موسیقی

چند سوال داشتم که اگر مقدور است، پاسخ تفصیلی بفرمایید:

۱. گوش دادن به موسیقی (اگر حرام نباشد) اثر منفی روی انسان دارد؟ آیا روایتی در این زمینه داریم؟

۲. آیا گوش دادن به موسیقی حرام گناه کبیره است؟ قباحت آن در چه حدی است؟

۳. امروزه برخی از متخصصان روانشناسی برای درمان افسردگی یا برخی از بیماری‌ها، توصیه به گوش دادن به موسیقی‌های خاصی می‌کنند. مثلاً می‌گویند درمان افسردگی شما متوقف بر گوش دادن به موسیقی‌های شاد و حتی رقصیدن است. سوال این است: اگر این موسیقی‌ها حرام باشد، آیا باید به نظر متخصص عمل کرد یا باید آن را ترک کرد؟ (آیا باید مانند دارویی که یقین داریم نجس است، ولی متخصص می‌گوید درمان متوقف بر آن است، عمل کنیم؟)

۴. «گوش دادن» به موسیقی با «به گوش خوردن» موسیقی تفاوت دارد؟ مثلاً شخصی در یک تاکسی یا اتوبوس نشسته است و راننده موسیقی حرام گذاشته است (بر فرض اینکه نهی از منکر تأثیر ندارد)، آیا شنیدن آن موسیقی حرام اشکال دارد؟

جواب:

آنچه در روایات نهی شده است، دو دسته صدا هستند:
دسته اول؛ صدایی که با حنجره و آواز ایجاد می‌شود که در روایات به آن «غنا» می‌گویند.
دسته دوم؛ صداهایی که با وسایل موسیقی تولید می‌شود که از آن به «صدای لهوی» تعبیر می‌شود.

راوی میگوید: از امام صادق (ع) شنیدم که می‌فرمود: «غنا از چیزهایی است که خداوند بر آن وعده آتش داده است.» سپس امام (ع) آیه ششم سوره لقمان را تلاوت فرمودند:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا ۚ أُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ

«و برخی از مردم کسانی‌اند که سخن بیهوده را خریدارند تا مردم را بی‌هیچ دانشی از راه خدا گمراه کنند، و (راه خدا) را به ریشخند گیرند؛ برای آنان عذابی خوارکننده خواهد بود.» (کتاب کافی، ج ۶، ص ۴۳۱) و روایات مشابه بسیاری در این زمینه داریم.

اما در مورد صداهایی که با دستگاه تولید می‌شود، پیامبر اسلام (ص) فرموده‌اند:
«خداوند مرا مبعوث کرد تا رحمتی برای جهانیان باشم و ساز و نی‌ها و امور جاهلیت را نابود سازم.» (بحار الانوار، ج ۷۹، ص ۲۵۰)

امام رضا (ع) نیز فرموده‌اند: «گوش دادن به (صدای) تارهای موسیقی از گناهان کبیره است.» (مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۲۲۰) و مانند این روایت‌ها بسیار است.

البته باید توجه داشت که استخراج حلال یا حرام بودن موسیقی، کار مرجع تقلید است. اما هدف ما در اینجا پاسخ به این سوال است که اگر موسیقی حلال باشد، آیا اثر نامطلوبی بر انسان می‌گذارد یا خیر؟

جواب این است که در اکثر روایات، به طور کلی، نهی از گوش دادن به موسیقی آمده است بدون اینکه استثناهایی برای حلال یا حرام بودن آن، یا مطرب بودن یا غیرمطرِب بودن موسیقی ذکر شده باشد. بنابراین، حداقل چیزی که از این روایات و مشابه آن‌ها برداشت می‌شود، این است که گوش دادن به موسیقی اثر نامطلوبی بر روح انسان می‌گذارد. حال اگر اثبات شود که موسیقی مطرب یا غناست، حرام بودن آن نیز یقینی خواهد بود.

نکته‌ای که قابل توجه است این است که در واقع گناه صغیره وجود ندارد، زیرا همه گناهان نافرمانی خداوند عظیم هستند. اما در بین گناهان، برخی از آن‌ها نسبت به دیگر گناهان بزرگترند، به همین دلیل به آن‌ها «گناهان کبیره» گفته می‌شود. چنانچه از بعضی روایات نیز فهمیده می‌شود، سرگرمی به لهو و لعب جزو گناهان کبیره است و چون موسیقی و غنا طبق روایات از لهویات محسوب می‌شود، از گناهان کبیره به شمار می‌روند.

طبق برخی روایات، برخی از اعمال ممکن است گناهان صغیره را به کبیره تبدیل کنند، مانند اظهار شادی هنگام گناه، لذت بردن از گناه، تکرار مکرر گناه، و اهمیت ندادن به توبه بعد از ارتکاب گناه.

پیامبر اسلام (ص) فرموده‌اند: «از زدن با دف و رقص و هر گونه لهو و لعب نهی کرده‌ام، و از حضور در چنین مجالسی و شنیدن آن‌ها نیز نهی کرده‌ام.» (مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۲۱۸)

امام صادق (ع) نیز نقل کرده‌اند که پیامبر (ص) فرمودند: «از رقص، مزمار، نرد، و طبل زدن نهی می‌کنم.» (وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۱۳)

اما در مورد قباحت گوش دادن به موسیقی باید گفت: وقتی که موسیقی به عنوان گناه کبیره شناخته می‌شود، یعنی این عمل می‌تواند به عذاب آتش جهنم منجر شود. امام صادق (ع) فرموده‌اند: «کسی که به غنا گوش فرا می‌دهد، به عملی منافی عفت پیام داده که من روزی به سراغ تو خواهم آمد.»

در مورد اینکه برخی پزشکان توصیه می‌کنند برای درمان بیماری‌ها، از موسیقی حرام یا رقص استفاده شود، اگر فرض کنیم که این توصیه‌ها صحیح باشد و هیچ راه درمان دیگری وجود نداشته باشد، طبق فتوای علما، در صورتی که موسیقی حرام تنها راه درمان باشد و راه دیگری وجود نداشته باشد، به اندازه‌ای که سبب درمان شود، اشکالی ندارد.

اما در اینجا باید توجه کرد که امام صادق (ع) به یک شخص که برای درمان بیماری‌اش شراب را توصیه کرده بودند، فرموده‌اند: «خدا بر چیزی که حرام کرده شفا و دوا قرار نداده است.» (فروع کافی، ج ۶: ۲۱۳، ۴۱۴)

همچنین عمیره، یکی از یاران امام صادق (ع) نقل می‌کند که یک پیرمرد برای درمان دردش شراب تجویز شده بود، ولی امام (ع) توصیه کرده بودند که او به هیچ وجه شراب ننوشد و به جای آن از چیزهایی مانند آب، عسل، و شیر استفاده کند.

در نهایت، باید یادآوری کنم که حکم «گوش دادن به موسیقی» با «به گوش خوردن موسیقی» متفاوت است. به این معنی که اگر انسان به قصد گوش دادن، به موسیقی توجه نکند و فقط آن را بشنود، در این شرایط مشکلی ندارد.