سؤال:
در دعا عرض میکنیم که خدایا، سجده میکند بر تو «خفقان الطیر» که در ترجمه حفقان الطیر گفتهاند «بال زدن پرندگان»، منظور از این نوع سجده چیست؟
جواب:
در آیهٔ ۴۸ سورهٔ نحل آمده است:
﴿أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَىٰ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا۟ ظِلَٰلُهُۥ عَنِ ٱلْيَمِينِ وَٱلشَّمَآئِلِ سُجَّدٗا لِّلَّهِ وَهُمْ دَٰخِرُونَ﴾
آیا به آنچه خدا آفریده ننگریستهاند که سایههای آنها در حالی که فروتنانه برای خدا سجده میکنند، از راست و چپ برمیگردد؟
سجده، حالت خضوعی است که مخلوق، به وسیلهٔ آن، به خداوند تقرب مییابد و این حالت، برای هر مخلوقی، متناسب با شأن و ویژگیهای اوست.
خداوند در آیهٔ ۱۸ سورهٔ حج میفرماید:
﴿أَلَمْ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يَسْجُدُ لَهُۥ مَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِى ٱلْأَرْضِ وَٱلشَّمْسُ وَٱلْقَمَرُ وَٱلنُّجُومُ وَٱلْجِبَالُ وَٱلشَّجَرُ وَٱلدَّوَآبُّ وَكَثِيرٞ مِّنَ ٱلنَّاسِۖ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ ٱلْعَذَابُۗ وَمَن يُهِنِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن مُّكْرِمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَآءُ﴾
آیا ندیدهای که خدا را سجده میکند هر که در آسمانها و هر که در زمین است و خورشید و ماه و ستارگان و کوهها و درختان و جنبندگان و بسیاری از مردم، و بسیاری که عذاب بر آنان حتمی شده است؟ و کسی که خدا او را خوار کند، گرامیدارندهای برای او نیست؛ یقیناً خدا هر چه را بخواهد انجام میدهد.
با توجه به این آیه، پرسشهایی مطرح میشود:
- سجدهٔ ماه، خورشید و ستارگان چیست؟
- سجدهٔ درختان و جنبندگان چگونه است؟
- کسانی که عذاب بر آنان حتمی شده است، چگونه سجده میکنند؟
در دعای یا عماد آمده است:
«أَنْتَ ٱلَّذِي سَجَدَ لَكَ سَوَادُ ٱللَّيْلِ وَنُورُ ٱلنَّهَارِ وَضَوْءُ ٱلْقَمَرِ وَشُعَاعُ ٱلشَّمْسِ وَحَفِيفُ ٱلشَّجَرِ وَدَوِيُّ ٱلْمَاءِ»
تویی آن که سیاهی شب و روشنی روز و پرتو ماه و شعاع خورشید و وزش باد در درختان و صدای آب برایت سجده کردهاند.
صدای وزش باد در لابهلای شاخههای درخت را «حَفِیف» میگویند. حال پرسش این است که حَفِیف چگونه سجده میکند؟
معنای سجده:
«سَجَدَ» از لحاظ لغوی، به معنای مایل شدن به سویی است، و در اصطلاح، به نهادن پیشانی و هفت موضع بدن بر زمین گفته میشود.
بنابراین، هر موجودی که به سمت خداوند مایل باشد و در حرکت باشد، در حقیقت، در حال سجدهٔ بر اوست.
اقسام سجده در موجودات مختار
در موجوداتی مانند انسان، ملائکه و جنّ که دارای اختیار هستند، سجده دو گونه است:
۱. سجدهٔ اختیاری: همان عبادت و اطاعت خداوند است که هدف نهایی مخلوق قرار دادن او محسوب میشود. در این حالت، بدن نیز در مقام اطاعت، سجده میکند.
۲. سجدهٔ غیر اختیاری: بازگشت تمامی موجودات به سوی خداوند، که در قرآن آمده است:
﴿أَلَاۤ إِلَى ٱللَّهِ تَصِيرُ ٱلْأُمُورُ﴾ (الشوری: ۵۳)
آگاه باشید که همهٔ امور به سوی او بازمیگردد.
این حرکت موجودات به سوی خداوند، سجدهٔ تمام مخلوقات نامیده میشود.
مصداق سجده در موجودات بیجان
- وقتی صدایی در میان شاخههای درختان با وزش باد ایجاد میشود، این صدا چیست؟
- این صدا، شکلی از هستی است که به صورت صوت ظهور یافته است.
- این صدا از کجا ایجاد شده است؟
- از جانب خداوند و تحت قدرت او.
- وقتی تمام میشود، به کجا بازمیگردد؟
- به اصل وجود، که از خداوند است.
خداوند در قرآن میفرماید:
﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّاۤ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ﴾ (البقره: ۱۵۶)
ما از خداوندیم و به سوی او بازمیگردیم.
این بازگشت به سوی خدا که در آن، مخلوقی ظاهر خود را از دست میدهد و به اصل وجود که از خداست بازمیگردد، همان سجدهٔ تمام مخلوقات است.
