پرسش :
ایا مواد تشکیل دهنده بهشت مثل درخت و عسل و آب و میوه و پرندگان خوردنیT برای انسان همان مواد دنیای فعلی ماست والبته با ترکیبی زایل نشدنی؛ از قرآن که چنین فهمیده میشود؟
پاسخ:
خداوند در قرآن، سورهٔ سَجْدَه، آیهٔ ۱۷ میفرماید:
فَلَا تَعْلَمُ نفس مَّآ أُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُن جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ
«هیچکس نمیداند چه پاداشهای مهمّی که مایۀ روشنی چشمهاست برای آنها نهفته شده؛ این پاداش کارهایی است که انجام میدادند!»
این آیه تصریح دارد که هیچکسی نمیداند آن حقایق چیست.
یعنی در واقع چیستی حقیقیِ بهشت را آنان که در دنیا هستند درک نمیکنند.
حال جای این سؤال است که پس کلماتی که در قرآن در اوصافِ بهشت وارد شده بر چه اساسی است؟
خداوند در قرآن از کلمات «باغ» و «بهشت» و «نَهر» و «گل» و «میوه» و … یاد میکند.
مثلاً:
سورهٔ بقره:
وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّـٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّات تَجْرِي مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُۖ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةࣲ رِّزْقࣰاۙ قَالُواْ هَٰذَا ٱلَّذِي رُزِقْنَا مِن قَبْلُۖ وَأُتُواْ بِهِۦ مُتَشَٰبِها وَلَهُمْ فِيهَآ أَزْوَٰجࣱ مُّطَهَّرَةࣱۖ وَهُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ
«به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، بشارت بده که باغهایی برای ایشان است که نهرها (ٱلْأَنۡهَـٰرُ) از زیرِ آنها جاری است؛ هرگاه از آن میوهای به آنها روزی شود میگویند: “این همان است که قبلاً به ما روزی شده بود”، و برای آنان میوههایی شبیه همانها آورده میشود؛ و برای ایشان در آن همسرانی پاک و پاکیزه است، و ایشان در آن جاودانهاند.»
سورهٔ آلعمران:
قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْر مِّن ذَٰلِكُمْۖ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْاْ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّـٰت تَجْرِي مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَٰجࣱ مُّطَهَّرَةࣱ وَرِضْوَٰنࣱ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلْعِبَادِ
«بگو: «آیا شما را از چیزی آگاه کنم که از این بهتر است؟» برای کسانی که پرهیزگاری پیشه کردهاند، نزد پروردگارشان باغهایی است که نهرها از زیرِ آنها جاری میشود؛ همیشگی در آن خواهند بود؛ و همسرانی پاکیزه و رضوانی از سوی خدا؛ و خدا به بندگان بیناست.»
طبیعی است که این آیات و مانند آن دلالت دارد که در آن عالم واقعاً باغ و نهر و رود و … وجود دارد؛
اما چند سؤال پیش میآید:
اوّل اینکه اگر باغ و گل و ریحان به آن معنی و تصور و جنسِ آنچه ما میپنداریم باشد، باید انتظار چند اثر را از آن داشت:
اوّل: آیا دچار کهنگی و فرسودگی نمیشود؟
دوّم: آیا دچار پیری و زشتی نمیشود؟
سوّم: آیا دچار نقصان نمیشود؟
چهارم: آیا بر فرضِ تغییر نکردن برای انسان عادی نخواهد شد که انسان دچار دلزدگی گردد؟
به همین دلیل است که خداوند در آیات دیگر قرآن تصریح میفرماید که حقیقتِ بهشتی که وعده دادهایم، مثالی برای شما زده شده و این کلمات مثالی است برای آن حقیقتِ بزرگ.
مثلاً:
سورهٔ رعد:
مَّثَلُ ٱلْجَنَّةِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلْمُتَّقُونَۖ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُۖ أُكُلُهَا دَآئِم وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْۚ وَّعُقْبَى ٱلْكَٰفِرِينَ ٱلنَّارُ
«مثالِ بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده این است: نهرها از زیرِ درختانش جاری است، میوهاش دائمی و سایهاش دائم؛ این سرانجام کسانی است که پرهیزگاران بودند؛ و سرانجامِ کافران، آتش است.»
سورهٔ محمد (ص):
مَّثَلُ ٱلْجَنَّةِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلْمُتَّقُونَۖ فِيهَآ أَنْهَارࣱ مِّن مَّآءٍ غَيْرِ ءَاسِن وَأَنْهَٰار مِّن لَّبَن لَّمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُۥ وَأَنْهَٰار مِّنْ خَمر لَّذَّةࣲ لِّلشَّـٰرِبِينَ وَ أَنْهَٰار مِّنْ عَسَل مُّصَفّى وَ لَهُمْ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَمَغْفِرَةࣱ مِّن رَّبِّهِمْۖ كَمَنْ هُوَ خَٰالِد فِي ٱلنَّارِ وَسُقُواْ مَآءً حَمِيما فَقَطَّعَ أَمْعَآءَهُمْ
«مثالِ بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده چنین است: در آن نهرهایی از آبِ غیرِ گندیده، و نهرهایی از شیر که طعمش دگرگون نگشته، و نهرهایی از شراب که مایۀ لذّتِ نوشندگان است، و نهرهایی از عسلِ مصفّا؛ و برای ایشان در آن از هر نوع میوهای است؛ و آمرزشی است از سوی پروردگارشان. آیا اینها مانند کسانیاند که همواره در آتش دوزخاند و از آبِ جوشان نوشانده میشوند که درونشان را از هم متلاشی میکند؟!»
یعنی اگر بخواهیم آن حقیقت را برای شما بیان کنیم، باید به این شکل مثال بزنیم که ….
خداوند در سورهٔ حشر و عنکبوت میفرماید که این مثالها برای تعقّل و تدبّر است (حشر: آیهٔ ۲۱؛ عنکبوت: آیهٔ ۲۳).
پس معلوم میشود که چون قوای درکِ انسان مادّی است و انسان همه چیز را از طریق مادّیات میفهمد، خداوند به باغها و نهرها و گلهای دنیا که مظاهرِ زیباییاند مثال میزند تا ذهنِ انسان به آن حقیقت نزدیک شود؛ ولی در همین آیات متذکّر میشود که اینها مثالاند و حقیقت چیز دیگری است.
عَنِ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: مَن دَخَلَ الْجَنَّةَ یَنَعَمُ لَا یَبْؤَسُ، لَا تَبْلَى ثِیابُهُ، وَلَا یَفْنَى شَبَابُهُ، وَلَهُ فِی الْجَنَّةِ مَا لَا عَیْنٌ رَأَتْ، وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرٌ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ.
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «کسی که داخل بهشت شود در نعمت است و بینیازی دارد؛ لباسش کهنه نمیشود و جوانیاش پایان نمیپذیرد؛ و برای او در بهشت چیزهایی هست که نه چشمی آن را دیده و نه گوشی آن را شنیده و نه خطور بر قلبِ بشری کرده است.»
حال باید در این کلامِ رسولِ اعظم (ص) بسیار دقّت کرد:
لَیْسَ فِی الْجَنَّةِ شَیْءٌ مِمَّا فِی الدُّنْیَا إِلَّا الْأَسْمَاءُ.
«هیچچیز از آنچه در دنیاست در بهشت وجود ندارد مگر نامِ آنها.»
پس تجلّیاتِ بهشت نه از جنسِ دنیاست و نه در زیبایی و شکوه قابلِ قیاس با دنیاست؛ اما مانند اشیاءِ زیبای دنیا نامگذاری شده است. والسلام.
